Indringende muziek die blijft intrigeren

Indringende muziek die blijft intrigeren

Door Jeanette Vergouwen- de Caluwe

Concerten verzorgen om hulde te brengen aan componisten op leeftijd is in. Dit jaar deed de pianiste Ksenia Kouzmenco dit in februari met het programma Flowers we are van de Hongaar György Kurtág, die net 100 jaar was geworden. En het Nederlands Kamerkoor bracht ter ere van de 90ste verjaardag van Steve Reich zijn monumentale koor- en orkestwerk The Desert Music, samen met de korte werken Lumen II van Anne-Maartje Lemereis en Music for pieces of Wood van Reich. 

Beide concerten vonden plaats in Middelburg en het zou me niet verbazen als er in het komende seizoen aandacht zou zijn voor de bijna 90-jarige Philip Glass, die al enkele recitals verzorgde in de Zeeuwse Concertzaal, en voor Sofia Gubaidulina die net 95 jaar is geworden.

Het was zaterdag 24 oktober een ware gebeurtenis. De Zeeuwse Concertzaal was uitverkocht en het publiek had er duidelijk zin in. Begrijpelijk want de muziek van Reich is fascinerend en doet een beroep alle zintuigen, vooral horen, zien en voelen. De uitvoering was een ongekende ervaring, temeer omdat naast het Nederlands Kamerkoor aan de uitvoering ook Het Muziek, HIIIT, Ensemble Klang en New European Ensemble meewerkten. Het muziekspektakel werd vakkundig geleid door Joost Geevers.

De Amerikaan Steve Reich experimenteerde met het twaalftonenstelsel, liet zich inspireren door de Afrikaanse muziek en had grote interesse voor ritme en percussie. Zijn werken zijn vooral repeterend en minimalistisch.

Herhaling is belangrijk en in minimalistische muziek wordt er eindeloos herhaald. Maar het thema wordt steeds subtiel iets veranderd. De kleine verschuivingen in harmonie, volume en ritme versterken de spanning en zorgen voor een voortdurende beweging. Dat kwam al meteen uit in Lumen II van Lemereis dat gezongen werd door Cantus Choralis o.l.v. Aleida Post, met een gedoseerde begeleiding van enkele instrumenten. Het koor steeg boven zichzelf uit en bracht het werk, dat in de lockdown tijdens de Coronaperiode (2020) is gecomponeerd, spannend en intrigerend.

Die lijn werd doorgetrokken in het hypnotiserende Music for Pieces of Wood van Reich door de slagwerkers van HIIIT. Hoe subtiel veranderde het eenvoudige ritmische patroon. Dit werd gespeeld op vijf verschillende claves. De spanning werd opgevoerd door kleine veranderingen in ritme (langzaam/snel), volume (hard/zacht) en verschuivingen door accenten.

Het was een uitgelezen overgang naar The Desert Music van Reich. Hij gebruikte voor dit indrukwekkend werk teksten van William Carlos Williams. De teksten refereren aan de periode na de bombardementen op Hiroshima en Nagasaki. Lekker actueel nu er weer geroeptoeterd wordt over bewapening, dood en verderf. De woestijn roept eenzaamheid, leegte, dreiging op én de angst voor nieuwe technieken en totale vernietiging. Reich bouwt in deze cantate één groot ademend klanklandschap op.

Je ondergaat deze muziek, die alle zenuweindjes in het lichaam aanraakt. Muziek die indringt maar ook muziek die over je heen golft. Je wordt steeds weer gegrepen door die repeterende ritmes en die kleurrijke klanken. Allerlei beelden komen in je op, je voelt de angst en de pijn. Het werk heeft vijf delen. Het middendeel is het belangrijkste en de andere delen zijn omarmend.  Zo komt het thema van deel een terug in deel vijf en dat van deel twee in deel vier (ABCBA). Vocalisten en instrumentalisten vulden elkaar aan. De versterking van de stemmen door microfoons (eindelijk eens zangers die met een microfoon kunnen omgaan) was nodig. De herhalingen brachten spanning die je voelde als een pulserend hart. De veranderingen zorgden voor ervaringen als zinderende hitte en een niet ophoudende stroom waarin je werd opgenomen en waaruit geen ontsnapping mogelijk was.

Wat was de inbreng van de contrabas mooi en het geluid van de pauken swingend. Hoe wonderlijk klonken de blazers (met of zonder dempers). Strijkers en slagwerk waren de vruchtbare humuslaag voor de niet ophoudende spanning. Het was herhalen, herhalen en nogmaals herhalen van een thema dat om een oplossing smeekt. En die kwam na een explosie van geluid toen na de slottonen door de dwarsfluit, de verstilling intrad.

Terug naar overzicht